• Hòa Lương

Cây cam ngọt của tôi

Updated: Aug 30

Tôi đã khóc rất lâu sau khi đọc xong cuốn sách Cây cam ngọt của tôi. Một cuốn tiểu thuyết mang màu sắc tự truyện của nhà văn Brazil – José Mauro de Vasconcelos. Cuốn sách được giới thiệu là “chuyện về một cậu bé trên hành trình khám phá nỗi đau và tình yêu thương.”


Tên sách: Cây cam ngọt của tôi

Tác giả: José Mauro de Vasconcelos

Giá bìa: 108.000 đồng

Nhà xuất bản: Hội Nhà Văn

Đơn vị phát hành: Nhã Nam


Nội dung tóm tắt: Tác phẩm là hồi kí ấu thơ của một đứa trẻ chưa đầy sáu tuổi sinh ra trong một gia đình nghèo đông con. Đói nghèo luẩn quẩn khiến người ta quên mất việc dành tình yêu thương cho chính những người cùng máu mủ với mình. Truyện để lại trong tôi những suy nghĩ khôn nguôi về cậu bé Zeze, nhân vật chính.

5 bài học về trẻ con từ Cây cam ngọt của tôi

1. Trẻ em thông minh và nhạy cảm hơn ta nghĩ


Zeze là một đứa trẻ vô cùng thông minh. Em biết đọc chữ dù không được ai dạy, là học sinh giỏi trên lớp ngay cả khi đi học sớm hơn các bạn. Em học thuộc lòng những bài quảng cáo của ông lão bán lời bài hát. Em luôn có những lí lẽ riêng cho việc làm của mình và khi em muốn, em sẽ tìm cách để làm cho bằng được. Cho dù là việc mạo hiểm không ai dám làm như là bám càng vào chiếc hơi luôn mới coong của ông người Bồ Đào Nha giàu nhất nhì trong khu phố.


Zeze mới chỉ hơn năm tuổi nhưng em thấu hiểu rõ ràng sự ám ảnh của cái nghèo lên gia đình mình. Em biết cha đã thất nghiệp sáu tháng, một mình mẹ phải đi làm xí nghiệp tới khuya để lo cho cả nhà. Em hiểu nỗi bất lực ấy của cha, cũng hiểu nỗi vất vả của mẹ. Em học được cách để không lãng phí bất cứ thứ gì và không bao giờ là đứa trẻ kén ăn.


Em cũng biết rõ tính cách các thành viên trong nhà. Nếu em trai nhỏ Luis và chị gái Gló là thiên thần, anh Totoca và chị Lalá là người tốt, chị Jandira không xấu và mẹ thật tuyệt vời thì trong lòng Zezé chỉ có cha em là thành viên xấu xa nhất. Cha sinh ra em nhưng giữa họ có một hố sâu bị phủ đầy bởi nghèo đói, đòn roi và những lời nhức nhối. Em cảm nhận mỗi người như thế nào thì cách em cư xử với họ sẽ như thế đó.


Những đứa trẻ trong gia đình em dường như đã không ai còn là trẻ con, trừ cậu nhóc Luis chưa nhận thức. Bởi Zeze năm tuổi đã phải trưởng thành giống trái cây chín ép. Sự thông minh và nhạy cảm là món quà em được Chúa ban tặng nhưng đồng thời cũng gây ra không ít đau khổ cho em. Khi người ta hiểu được vấn đề ở đâu mà không có cách nào tháo gỡ hay vượt qua nó thì người ta chỉ càng khốn đốn hơn.


Người lớn thường nghĩ rằng trẻ con còn nhỏ nên không hiểu chuyện nhưng điều này không hoàn toàn đúng. Trẻ con với đặc điểm tâm sinh lí ở tuổi của mình luôn luôn quan sát và học hỏi. Đó là cách các em khám phá thế giới và hình thành nên những hiểu biết đầu đời. Bởi vậy, các em vẫn có thể biết và hiểu cuộc sống quanh mình. Nhất là khi một điều gì đó được nhắc hoặc lặp lại nhiều lần. Những em nhỏ sinh ra trong gia đình thiếu thốn vật chất hoặc tình yêu thương lại thường hiểu chuyện và nhạy cảm hơn nữa. Hãy học cách lắng nghe và quan sát trước khi đưa ra bất cứ phán xét nào. Đừng để định kiến che mờ điều bạn nên thấy ở một con người. Nhất là trẻ nhỏ.

2. Khả năng sáng tạo của trẻ là vô hạn


Từ những trang đầu tiên, chú bé Zeze đã làm anh trai khó hiểu khi chú nói mình đang hát nhưng lại không phát ra âm thanh. Trong đầu em luôn có một chú chim thường xuyên hót. Bác Edmundo nói rằng khi chú chim ấy hót là em đang suy nghĩ và hát không thành tiếng là hát thầm.


Chú bé coi em trai mình là một vị vua đích thực và dẫn em đi khắp nơi, từ sở thú tới công viên rồi cả rừng Amazon. Thật ra chỉ là loanh quanh trong khuôn viên nhà. Mọi thứ đều do trí tưởng tượng của em vẽ ra. Như là con gà mái đen được biến thân thành con báo chẳng hạn.


Em còn có người bạn thân thiết là cây cam ngọt trong vườn. Em gọi nó là Pinkie và chia sẻ mọi điều với nó. Em không thể giấu nó bất cứ chuyện gì dù là vui vẻ hay tệ hại. Cây cam cũng có khi trở thành con ngựa để em đi cùng với những người thủ lĩnh da đỏ. Khi ông người Bồ chết, Zeze gần như chết theo nhưng tình yêu thương của mọi người và cả của cây cam ngọt đã cứu sống em. Trước lúc chia tay những tưởng tượng của tuổi nhỏ để thật sự trưởng thành, em đã thấy Pinkie bay qua cửa sổ vào phòng và gửi em một chùm hoa trắng như lời tạm biệt của nó.


Dường như mọi thứ dưới mắt em đều trở nên sinh động hơn rất nhiều. Chiếc tất có thể làm thành một con rắn, đôi mắt cha em to như màn hình chiếu phim, bà hàng xóm bước đi cứng đơ như cán chổi, em bị đánh như thể mông bắn xuyên qua bụng… Zeze tưởng tượng mọi thứ thành hình ảnh một cách đầy sáng tạo. Chỉ có người thật sự lắng nghe em là ông Bồ mới thấy em thú vị và thông minh mà thôi.


Trẻ con có khả năng liên tưởng mọi thứ xung quanh một cách tuyệt vời và hết sức hồn nhiên. Các em nhìn vật này rồi nghĩ tới vật khác có điểm nào đó tương tự. Đừng cười cợt hay cố gắng uốn nắn những suy nghĩ của trẻ theo cách của người lớn chúng ta. Khi lớn lên, nhận thức thực tế sẽ lấn át phần tưởng tượng. Thế nên hãy khuyến khích trẻ sáng tạo và lắng nghe để hiểu được trẻ. Như vậy ta mới có thể làm bạn với trẻ và trẻ cũng sẽ hạnh phúc khi được cổ vũ. Điều này rất tốt cho sự phát triển của não bộ và cảm xúc của các em. Đôi khi, những đứa trẻ vô tình đưa đến cho bạn vô vàn ý tưởng tuyệt vời chỉ từ sự liên tưởng của chúng.

3. Đừng kì thị chỉ vì khác biệt


Zeze bị mọi người gọi là đứa con trai của quỷ, là quỷ tóc hung vì những trò nghịch ngợm mà em bày ra. Hái trộm trái cây nhà hàng xóm, phá hàng rào, làm giả con rắn hù người đi đường, bám càng xe hơi… Chú bé có nhiều hơn một trò nghịch ngợm đến nỗi mỗi khi khu phố có chuyện thì mọi người sẽ nghĩ tới em đầu tiên.


Khi em thấy lọ hoa trên bàn giáo viên trống không, em đã ngắt trộm hoa để đặt vào cho cô. Người ta chỉ nhìn thấy em là tên trộm mà không hiểu rằng em muốn làm cô giáo mình vui lòng. Bởi cô tốt bụng nhưng không xinh đẹp nên chỉ mỗi mình cô không được học sinh chuẩn bị hoa. Em còn tốt bụng nói cô chia phần bánh và tiền cho bạn cú nhỏ, một cô bé da đen nghèo khác trong lớp.


Cũng vì vậy mà em thường phải chịu những trận đòn thừa sống thiếu chết. Nhẹ thì là xách tai, nặng thì gần như chết đi được. Trận đòn nhớ đời đầu tiên chỉ vì em tập trung làm trái cầu giấy mà không chịu ra ăn cho chị Jandira dọn dẹp. Thế là chị đánh em. Cậu bé dùng lời lẽ gai góc chửi lại và càng bị đánh nhiều hơn vì hỗn hào. Là một chú bé con say mê từ ngữ và âm nhạc, cậu bé đi theo ông bán sổ ghi lời bài hát để được nghe, được học từ và được nhận một cuốn sổ cho chị Glo. Em không quan tâm và không hiểu hết ý nghĩa trong mọi bài hát. Vì vậy mà đã có lần hát cho cha nghe một bài có lời lẽ khiêu dâm. Vốn bị xem là một đứa trẻ nghịch ngợm, cha em liên tục bắt em hát đi hát lại rồi tát vào má em tới lệch cả mặt. Sau đó là dùng dây nịt để đánh. Chú bé tổn thương đến mức nói với mẹ rằng "Mẹ ơi, đáng lẽ con không nên được sinh ra trên đời này."


Bởi vì cậu bé khác biệt nên mọi chuyện em làm đều bị nghĩ theo hướng khác. Với một đứa trẻ, phải đau khổ bao nhiêu mới thốt lên rằng mình không nên được sinh ra. Những đứa trẻ hiếu động, nghịch ngợm thường bị mặc định là trẻ hư. Đơn giản bởi chúng không hành động theo cách mà người lớn muốn thấy.

Người lớn thay vì vội vàng chỉ trích và xử phạt thì nên có sự quan sát, nhìn nhận một cách khách quan rồi chỉ bảo cho các em điều gì nên hoặc không nên. Thái độ của người lớn với trẻ ra sao sẽ ảnh hưởng rất nhiều tới cách hành xử của trẻ sau đó.

4. Sức mạnh của tình yêu thương


Chịu đựng quá nhiều lần bạo hành từ người thân, nhất là cha mình nên cậu bé Zeze từng nói với ông bạn người Bồ Đào Nha rằng cậu sẽ giết cha. Không phải bằng súng đạn mà bằng cách không yêu cha nữa. Cậu bé nói: “Ông có thể giết một người nào đó trong trái tim ông. Không yêu người đó nữa. Và thế là một ngày nào đó người đó sẽ chết… Cháu đã làm ông chết đi và sau đó ông tái sinh trong tim cháu. Ông là người duy nhất cháu thích, ông Bồ ạ. Người bạn duy nhất cháu có…”


Ông Bồ là ánh sáng đẹp đẽ nhất, là người bạn duy nhất của Zeze. Chẳng những vậy, em còn xem ông Bồ như cha và muốn được ông nhận nuôi. Nhờ tình yêu thương, sự tử tế, lắng nghe và chia sẻ mà người đàn ông lớn tuổi dần chiếm được trái tim của cậu bé. Mặc dù lúc đầu em đã từng khiếp đảm với ông.


Ông Bồ quan tâm tới vết thương của cậu, đau lòng trước bất hạnh của cậu và hướng cậu tới những điều tốt đẹp. Nhờ ông Bồ, cậu bé nhận được sự trìu mến và dần học cách cho đi sự trìu mến. Nhờ cậu bé, ông Bồ thấy được một thế giới khác. Thế giới của người nghèo và của những đứa trẻ bị tổn thương. Họ bước vào thế giới của nhau và lấp đầy những khoảng trống mà hai bên còn thiếu bằng sự chân thành không phân tuổi tác. Chỉ có ông Bồ mới nhận ra và yêu thương con người thật bên trong Zeze.


Zezé quậy phá, chửi tục, hay nguyền rủa nhưng em cũng là người đánh giày cả ngày mua thuốc lá cho cha, đi bán lời bài hát mỗi tuần để kiếm một cuốn cho chị Gló, chịu đòn giùm anh Totoca, bao bọc em Luis và luôn đau lòng khi nghĩ tới sự vất vả đến thinh lặng của mẹ. Zezé hái trộm hoa cho cô Cécilia vì lọ hoa của cô luôn trống, ôm hôn bác Edmundo vì con cái bác không chịu sống cùng, nhờ cô giáo quan tâm cô bạn nghèo hơn trong lớp thay vì chỉ cho mình tiền. Em là quỷ trong mắt mọi người nhưng em cũng là thiên thần trong lòng những người khác.


Chính vì vậy mà khi ông Bồ bị đoàn tàu hỏa khỏe nhất đâm bẹp, Zeze gần như đã chết. Em nôn thốc nôn tháo, em chạy đi tìm ông ở nơi vụ tai nạn xảy ra. Em không ăn uống được gì và người ta tưởng em sẽ không qua khỏi. Cậu bé đã mất đi người thân yêu nhất của mình. Mọi người tưởng em tiếc cây cam sắp bị chặt mà không ai hiểu rằng người cha thật sự trong trái tim của em đã chết. Zezé ôm đầu gối cha đẻ mình nức nở: “Chẳng ích gì đâu cha ơi. Chẳng ích gì đâu… Và nhìn khuôn mặt cha cũng đang lem những vệt nước mắt, tôi lẩm bẩm như người mất hồn: Xong rồi, cha ạ. Cây cam ngọt của con đã bị chặt từ một tuần trước rồi.” Cây cam ngọt của vườn vẫn ở trong vườn nhưng cây cam ngọt của em đã bị chặt từ khi đoàn tàu độc ác chạy qua rồi.


Trẻ con vốn đơn giản như vậy đấy. Cho dù bạn là người có cùng huyết thống, sống cùng nhà mà không có tình yêu thương thì đứa trẻ cũng tự khắc tránh né bạn. Lâu dần, mối quan hệ sẽ khó lòng hàn gắn được. Những đứa trẻ trong gia đình Zeze đã lớn lên cùng vết thương tinh thần không thể lành lại. Cho nên hai người cậu yêu thương nhất là chị Glo và em trai Luis sau đó đều tự tử. Họ thấy cuộc đời mình không có gì đáng sống.


Trẻ con không cần nhiều vật chất như người lớn vẫn nghĩ. Thứ bọn trẻ cần có thể chỉ đơn giản như Zeze là được ngồi im làm việc em thích, được hát cho cha nghe, được thấy mẹ về sớm, được bất ngờ trước một món quà nhỏ đêm giáng sinh, được chăm sóc cho em trai…

5. Bạo lực chưa bao giờ là giáo dục


Chú bé Zeze trong truyện không ít lần bị đánh. Vì em nghịch ngợm cũng có, vì hiểu nhầm cũng có, vì người lớn tìm cái cớ trút bỏ bất lực của mình cũng có. Zeze còi cọc nhưng chịu quá nhiều đau đớn về thể xác và tinh thần. Không chỉ những cái bạt tai, những trận đòn roi mà cả những lời nói có gai cũng tổn thương nghiêm trọng tới tâm lí cậu bé.


Sau hai trận đòn của chị gái và cha, em bị cấm túc ra ngoài và cũng không thể ra ngoài nổi. Không phải bỗng dưng mà chú bé con lại chọn chơi với cây cam thay cho người nhà. Và không hề vô lí khi chú bé mong ông Bồ có thể nhận nuôi mình.


Sau nhiều lần bị đòn, sự gần gũi của cha đẻ cũng làm em sởn da gà và khó chịu. Dù rằng em hiểu và chấp nhận cha mình nhưng sâu thẳm trong em cảm nhận khác: “Trái tim phản đối nhưng không hề tức giận. Người đàn ông này là ai mà lại để mình ngồi lên đầu gối ông cơ chứ? Ông ấy không phải cha mình. Cha mình chết rồi. Tàu Mangaratiba đã giết cha rồi.”


Người lớn vẫn hay thường nghĩ rằng trẻ hư thì phải bị ăn đòn. Họ cho đó là cách để uốn nắn bọn trẻ. Nhưng bạo lực chưa bao giờ là cách giáo dục khoa học hay hiệu quả. Bạo lực chỉ gây ra các vết thương thể xác và ám ảnh tinh thần. Lâu dần hình thành sự phản kháng, chịu đựng hoặc tâm lí sợ hãi, xa cách, chống đối ở trẻ. Giống như chú bé Zeze, dù có thể hiểu được hành động của cha và anh chị nhưng làm sao em có thể chấp nhận và chịu đựng được. Vì vậy nên em mới đáp trả lại bằng lời lẽ hỗn hào hơn.

Cuốn sách là không giáo huấn ai, chỉ kể lại chuyện tuổi thơ nhưng qua đó, người lớn học được cách dùng tình yêu thương dịu dàng để đối xử với trẻ nhỏ, và cũng là đối xử với nhau. Như cách mọi người san sẻ tình yêu đã hồi sinh trái tim chết lặng của Zeze khi ông Bồ qua đời vậy. Mỗi cử chỉ yêu thương mà ta trao đi sẽ thành bông hoa trắng của cây cam ngọt được gửi tới người nhận.

Hòa Lương



Bài viết thuộc bản quyền của tác giả Hòa Lương và blog Khi phụ nữ đọc. Chúng mình hoan nghênh bạn nhấn nút chia sẻ để lan tỏa bài viết. Hoặc bạn có thể sao chép trích dẫn nhưng hãy đảm bảo dẫn nguồn đầy đủ và đặc biệt là không bỏ tên tác giả.
Bạn có thể đọc thêm Quy định Bản quyền & Cộng tác của Khi phụ nữ đọc tại đây.
Cảm ơn bạn rất nhiều!
1 view